Wist-je-datjes over Wijchen
Niet alles wat interessant is aan een gemeente staat in de bedrijvengids of de agenda. Wijchen heeft een paar feiten die de meeste mensen, ook wie er is opgegroeid, niet meteen zouden raden: een partnerstad in Polen, een gemeentewapen dat eigenlijk niet van Wijchen zelf is, en een veldslag waarbij een handjevol Gelderse ruiters een leger van tienduizend man versloeg. Hieronder een handvol van dat soort wist-je-datjes, elk met een link naar waar je meer kunt lezen.
Stargard Szczeciński, de zusterstad van Wijchen
Wijchen heeft een partnerstad, en die ligt niet bepaald om de hoek: Stargard, een stad in het Poolse woiwodschap West-Pommeren, zo'n 36 kilometer ten oosten van Szczecin. Op de eigen gemeentesite is er weinig over te vinden, maar zowel de Nederlandse Wikipediapagina van Wijchen als de Engelse pagina over Stargard bevestigen de band: onder het kopje partnersteden staat Wijchen genoemd als een van de vijf steden waarmee Stargard een stedenband onderhoudt.
nl.wikipedia.org/wiki/Wijchen_(plaats) · en.wikipedia.org/wiki/Stargard · stargard.eu/dla-mieszkanca/wspolpraca-miedzygminna-i-miedzynarodowa/miasta-partnerskie
Stargard zelf heeft een geschiedenis die veel verder teruggaat dan die van Wijchen. De naam komt uit het Slavisch en betekent zoveel als 'oude burcht'. De stad kreeg stadsrechten in 1243 en werd in 1361 lid van het Hanzeverbond, het handelsnetwerk van Noord-Europese steden waar ook plaatsen als Deventer, Kampen en Zutphen bij hoorden. Als handelsstad kreeg Stargard concurrentie van het nabijgelegen Szczecin, met als resultaat een heuse oorlog tussen de twee steden van 1454 tot 1464. Van die middeleeuwse rijkdom is nog altijd het nodige te zien: Stargard staat bekend om zijn goed bewaarde historische binnenstad, compleet met stadsmuren en poorten zoals de Molenpoort.
Pommeren, de streek waar Stargard in ligt, wisselde in de eeuwen daarna vaker van eigenaar dan de meeste Nederlandse gemeenten ooit hebben meegemaakt: van hertogdom onder de Poolse kroon naar het hertogdom Pruisen, later Brandenburg-Pruisen, en vanaf 1701 het koninkrijk Pruisen. Na de Tweede Wereldoorlog werd het gebied, samen met een groot deel van voormalig Duits Pommeren, definitief Pools grondgebied. Die geschiedenis van wisselende grenzen en volken is precies het soort achtergrond waartegen veel Nederlandse gemeenten na de val van de Muur een stedenband met een Poolse of andere Oost-Europese stad aangingen: niet uit nostalgie, maar als een manier om iets bij te dragen aan een regio die zich na tientallen jaren van Sovjetinvloed weer moest verhouden tot West-Europa.
Wat er in de praktijk uit die band tussen Wijchen en Stargard is voortgekomen, een schoolreis, een uitwisselingsproject, een bezoek van een delegatie, is niet met zekerheid uit openbare bronnen te herleiden. Wie het exacte verhaal kent, familie heeft in Stargard of ooit een uitwisseling heeft meegemaakt, mag het gerust melden via de correctieknop op deze site: dat soort feiten voegen we graag toe.
Wat wel vaststaat: van alle steden ter wereld had Wijchen net zo goed een band kunnen hebben met een plaats in Frankrijk, Duitsland of Engeland, zoals veel gemeenten in de regio. In plaats daarvan is het een stad in West-Pommeren geworden, met een geschiedenis van Hanzehandel, oorlog met de buren en drie keer van land wisselen. Dat maakt Stargard, ook zonder de details van de Wijchense kant van het verhaal, een van de minder voor de hand liggende feitjes over de eigen gemeente.
De Google eTown Award
Op 26 maart 2013 kreeg Wijchen een prijs die geen enkele andere Nederlandse gemeente ooit eerder had gekregen: de Google eTown Award. Niet voor een gebouw, een evenement of een beroemde inwoner, maar voor de manier waarop lokale ondernemers internet gebruikten.
Google had de prijs al eerder uitgereikt in het Verenigd Koninkrijk, Italië, Duitsland, Frankrijk, Spanje, Polen, Ierland, Australië en Canada, maar Nederland kreeg in 2013 zijn eerste editie. Onderzoeksbureau Boston Consulting Group beoordeelde, in opdracht van Google, alle Nederlandse gemeenten op vier maatstaven: het aantal webshops dat was aangesloten bij Thuiswinkel.org, het aantal bedrijven dat adverteerde via Google AdWords, het aantal geregistreerde domeinnamen bij internetregister SIDN, en de gemiddelde internetsnelheid. Wijchen scoorde op die combinatie het beste van alle gemeenten in het land.
agconnect.nl/artikel/gemeente-wijchen-wint-google-prijs
Burgemeester Verheijen nam de prijs destijds in ontvangst namens de gemeente, al ging de eer eigenlijk naar de eigen ondernemers: die hadden immers de webshops gebouwd, de advertenties opgezet en de domeinnamen geregistreerd. Naast de landelijke winnaar werden er ook provinciale winnaars aangewezen, in plaatsen als Goes, IJsselstein, Zeewolde, Deventer en Noordwijkerhout, maar de hoofdprijs ging naar Wijchen.
Het is een prijs die inmiddels meer dan tien jaar oud is. Nederland kreeg in 2014 een tweede editie, maar die nationale titel ging toen niet naar Wijchen: die werd uitgereikt aan Naarden. Wijchen bleef in 2014 wel de sterkste van de provincie en werd, deze keer op provinciaal niveau, opnieuw eerste in Gelderland. Latere Nederlandse edities zijn niet gevonden, wat 2013 en 2014 vooralsnog de enige twee jaren maken waarin deze prijs hier is uitgereikt. Dat maakt het net zo goed een tijdsbeeld als een prestatie. In 2013 stond het mkb nog volop aan het begin van de omslag naar online verkopen, en een gemeente die daarin voorop liep, viel op. Vandaag de dag heeft vrijwel elk bedrijf een webshop of op zijn minst een Google-advertentie, waardoor zo'n meting nu waarschijnlijk een heel ander beeld zou geven.
Toch is het feit dat het gebeurde, en dat het de allereerste keer in Nederland was, precies het soort weetje dat je niet meteen verwacht van een gemeente met ruim veertigduizend inwoners tussen de kerkdorpen en de kastelen. Wijchen was, heel even, de gemeente waar internetondernemen het beste uit de verf kwam van heel Nederland.
De prijs paste in een bredere reeks initiatieven waarmee Google in die jaren wereldwijd de economische impact van internet op het lokale mkb in kaart bracht en tegelijk onder de aandacht bracht. Voor een gemeente van de omvang van Wijchen was internationale aandacht van een bedrijf als Google niet vanzelfsprekend, en de lokale ondernemersverenigingen gebruikten de erkenning dan ook om de eigen ondernemers verder te stimuleren om online te gaan. Van een deel van die ondernemers uit 2013 is inmiddels een nieuwe generatie webshops en dienstverleners gekomen, die op de eigen bedrijvengids van deze site te vinden is.
Emilia van Nassau en het kasteel dat gebouwd is als een kalender
Op 10 juni 1609 kocht prinses Emilia van Nassau, samen met haar man Emanuel van Portugal, het Huys te Wijchen: het kasteel en de bijbehorende heerlijkheid. Emilia was een dochter van Willem van Oranje en Anna van Saksen, en daarmee een voorouder van het huidige Nederlandse koningshuis. Om de aankoop te kunnen betalen, verkocht ze onder meer haar eigen parelketting, die 9000 gulden opbracht, aangevuld met een deel van de erfenis van haar moeder.
Het huwelijk zelf was allesbehalve vanzelfsprekend. Emanuel van Portugal was rooms-katholiek, terwijl de familie Van Oranje-Nassau protestants was. Hij had bovendien weinig geld en nog minder kans om ooit de Portugese troon te bestijgen, waar hij formeel aanspraak op maakte. Emilia's familie was dan ook allerminst blij met de relatie. Het stel trouwde in 1597 in het geheim, jaren voordat ze samen het kasteel in Wijchen kochten.
Op de fundamenten van de oude vesting bouwden Emilia en Emanuel een compleet nieuw kasteel, in Hollandse renaissancestijl. Wat het gebouw bijzonder maakt, is de symboliek die erin verwerkt zit: één centrale toren voor het jaar, vier hoektorens voor de seizoenen, twaalf kelders voor de maanden, tweeënvijftig kamers voor de weken en 365 vensters voor de dagen. Wie door het kasteel loopt, loopt in feite door een kalender in steen.
Gelukkig werd het huwelijk niet: Emanuel bracht zijn tijd vooral door aan het hof in Brussel, terwijl Emilia in Wijchen woonde. Ze stierf er in 1629, gescheiden in alles behalve de naam. Hun kinderen erfden het kasteel en verkochten het in 1640 aan Philips van Nassau, heer van Grimhuizen bij Breda en kleinzoon van Willem van Oranje.
Van dat zeventiende-eeuwse kasteel is vandaag de dag nog altijd het hart van Wijchen te bezoeken. Museum Kasteel Wijchen vertelt het volledige verhaal, en wijdde in het verleden zelfs een eigen tentoonstelling aan de reis die Emilia's parelketting na de verkoop heeft afgelegd. Het kasteel is dinsdag tot en met zondag open, in de schoolvakanties ook op maandag, met een eigen tuin, De Tuun, die van het voorjaar tot en met oktober toegankelijk is.
Emilia's verhaal blijkt ook vier eeuwen later nog aantrekkelijk genoeg voor nieuw publiek: eind 2025 verscheen er nog een historische roman waarin ze de hoofdrol speelt, aangekondigd via de gemeente Wijchen zelf. Van kasteelvrouwe tot romanpersonage: veel Wijchenaren die dagelijks langs het kasteel fietsen, weten waarschijnlijk niet dat de vrouw die het liet bouwen nog altijd nieuwe verhalen oplevert.
wijchen.nl/nieuws/2025/11/14/emilia-van-nassau-hoofdrol-in-nieuwe-historische-roman
Lees ook: Kasteel Wijchen, ondernemers en agenda in de buurt →
Batenburg, de kleinste stad van de gemeente
Wijchen bestaat uit zeven kerkdorpen, maar heeft ook een eigen stad: Batenburg. Met een handvol straten tussen de Maasdijk en een kasteelruïne oogt het meer als dorp dan als stad, maar de status is officieel. Batenburg dankt die status aan 1349, toen de Duitse keizer Karel IV aan Johanna van Batenburg het recht gaf om een weekmarkt te houden bij het kasteel. Latere generaties bouwden dat recht verder uit: in 1414 kregen de inwoners volledig burgerrecht, wat Batenburg definitief tot stad maakte.
Volgens de overlevering gaat de geschiedenis van de plek nog veel verder terug, tot een Keltische vorst genaamd Bato, die de nederzetting zou hebben gesticht. Of dat verhaal historisch klopt, is niet met zekerheid vast te stellen, maar de Romeinen bouwden er in elk geval later een tempel, en op de fundamenten daarvan zou rond het jaar 327 het eerste kasteel zijn verrezen. Wat wel vaststaat, is dat Batenburg een van de oudste steden van Gelderland is.
De bloeitijd van het stadje lag in de late middeleeuwen, toen Batenburg was omgeven door vestingwerken en de kerk in 1443 zelfs werd verheven tot kapittelkerk: een kerk met een eigen kapittel van kanunniken, een status die destijds alleen aan belangrijke, welvarende plaatsen werd toegekend. De kerk kreeg er een hoge toren en een nieuw gotisch koor bij. Van die middeleeuwse rijkdom is nog altijd het nodige te zien: het stadje telt 24 rijksmonumenten op een steenworp afstand van elkaar, een indrukwekkend aantal voor een plek van deze omvang, met de kasteelruïne aan de Maas als blikvanger.
Toen de gemeenten Batenburg, Bergharen en Wijchen op 1 januari 1984 werden samengevoegd tot de huidige gemeente Wijchen, bracht Batenburg iets mee dat de andere twee niet hadden: officiële stadsrechten. Dat maakte het stadje tot de enige plek binnen de nieuwe gemeente met die status, een feit dat nog altijd terug te zien is in het gemeentewapen. Wie vandaag door Batenburg wandelt, loopt dus letterlijk door de plek waar de oudste papieren van de hele gemeente Wijchen vandaan komen, ook al is het zelf verreweg het kleinste onderdeel ervan.
Lees ook: Waarom het wapen van Wijchen schaapscheerdersmessen toont →
Waarom het wapen van Wijchen schaapscheerdersmessen toont
Wie het wapen van de gemeente Wijchen goed bekijkt, ziet iets wat op het eerste gezicht weinig met de gemeente te maken lijkt te hebben: vier gouden droogscheerdersscharen, ook wel schaapscheerdersmessen genoemd, gerangschikt rond een schuinkruis op een rood schild, met daarboven een kroon van vijf bladeren. Dat wapen is niet het oorspronkelijke wapen van Wijchen, en het is ook niet voor Wijchen ontworpen.
Het eerste wapen van de gemeente, toegekend op 20 juli 1816, toonde iets heel anders: koeien op een terras, in goud op een blauw schild. Dat verwees naar de veemarkt die in het dorp Wijchen werd gehouden, een van de belangrijkste economische activiteiten van die tijd.
Dat wapen verdween op 28 maart 1984, kort na de gemeentelijke herindeling waarbij Batenburg, Bergharen en Wijchen samen de nieuwe gemeente Wijchen vormden. Het nieuwe wapen dat ervoor in de plaats kwam, is niet nieuw ontworpen, maar rechtstreeks overgenomen van Batenburg. De reden is simpel: van de drie samengevoegde gemeenten was Batenburg de enige met officiële stadsrechten, en dat gaf het stadje in heraldische zin voorrang. Het schuinkruis met de vier droogscheerdersscharen is dus, strikt genomen, niet het wapen van Wijchen zelf, maar het eeuwenoude wapen van Batenburg, geërfd door de grotere gemeente waar het sindsdien deel van uitmaakt.
Wat de scharen precies met Batenburg te maken hebben, of ze verwijzen naar een lokale wolhandel, een gilde of een andere ambachtelijke traditie, is niet eenduidig gedocumenteerd. Wel is duidelijk dat het een van de oudere heraldische symbolen in de regio is, gekoppeld aan een stadje dat al sinds de veertiende eeuw eigen rechten had. Ook de kroon boven het schild is bijzonder: sinds 1919 mogen Nederlandse gemeenten eigenlijk alleen een gravenkroon voeren, met drie bladeren, tenzij hun wapen al vóór die datum een andere kroon had. Wijchen voert een markiezenkroon met vijf bladeren, een rang hoger dan de meeste andere gemeenten, precies omdat dat al bij het overgenomen wapen van Batenburg hoorde.
Het resultaat is een klein historisch understatement: elke keer dat er ergens in de gemeente Wijchen een wapen wordt afgebeeld, op een gemeentelijk gebouw, een ambtsketen of een officieel document, is dat in feite een eerbetoon aan het kleinste stadje van de gemeente, niet aan Wijchen zelf.
De Kleine Elst, een sloot ouder dan het dorp zelf
Niet elk oud stukje Wijchen is een gebouw. De Kleine Elst is een waterloop die dwars door het dorp liep, en die vermoedelijk al in de late ijzertijd is gegraven, ruim voor het begin van de jaartelling. Daarmee is het een van de oudste voorbeelden van watermanagement in Nederland, en een stuk ouder dan het kasteel, de kerken of welk ander bouwwerk in de gemeente dan ook.
De reden voor het graven van de Elst had weinig te maken met comfort en alles met noodzaak. De ondergrond van Wijchen bestaat uit een ondoorlatende kleilaag, waardoor regenwater slecht wegzakt en de grond drassig blijft. Al in de ijzertijd verdiepten bewoners een natuurlijke laagte om het overtollige water af te voeren naar het Wijchens Maasje, destijds een zijtak van de Maas. Later werd de geul uitgebreid richting het huidige Hernen en Bergharen en opnieuw aangesloten op het Maasje.
Ook de Romeinen, die zich in de omgeving van Wijchen vestigden met landbouwcomplexen en villa's, verbeterden de afwatering van de Elst verder. Wijchen was in die tijd een inheemse Romeinse nederzetting van regionale betekenis, geen Romeinse stad zoals Nijmegen dat verderop was, maar wel een plek waar de lokale bevolking en de Romeinse aanwezigheid elkaar overlapten.
In de twintigste eeuw, toen Wijchen fors uitbreidde met nieuwe woonwijken, werden delen van de Elst gedempt of ondergronds gebracht. Toch bestaat de waterloop nog altijd, en vervult hij nog steeds een rol in de waterhuishouding van het dorp. Bij een recenter nieuwbouwproject is een deel van de historische geul zelfs weer teruggebracht in het straatbeeld, met een eigen informatiezuil die het verhaal aan voorbijgangers vertelt: van prehistorische afwateringssloot tot zichtbaar onderdeel van een nieuwe woonwijk.
Wat de Kleine Elst extra bijzonder maakt, is dat het geen eenmalig bouwwerk is dat op een vast moment in de tijd is neergezet, zoals een kasteel of een kerk, maar een stuk infrastructuur dat al meer dan tweeduizend jaar continu wordt gebruikt en aangepast. Elke generatie inwoners van Wijchen, van ijzertijdboeren tot Romeinen tot twintigste-eeuwse projectontwikkelaars, heeft er zijn eigen laag aan toegevoegd.
Het is een van die feiten die je niet ziet als je door Wijchen loopt, want het grootste deel van de Elst ligt tegenwoordig onder straten en tuinen. Maar de volgende keer dat het na een fikse regenbui toch snel droog is op straat, is de kans groot dat een geul van meer dan tweeduizend jaar oud daar een handje bij helpt.
nl.wikipedia.org/wiki/De_Kleine_Elst · spannendegeschiedenis.nl/locatie/wijchen-de-kleine-elst
De Slag bij Niftrik, waar driehonderd man er tienduizend versloegen
Niftrik is een van de kleinste kerkdorpen van Wijchen, met een geschiedenis die verder teruggaat dan het dorp zelf. Op 27 juni 1388 vond er een van de opmerkelijkste veldslagen uit de Nederlandse geschiedenis plaats: de Slag bij Niftrik, ook wel de Slag bij Ravenstein genoemd.
De aanleiding was een langlopend conflict tussen hertogin Johanna van Brabant en hertog Willem I van Gelre, dat uiteindelijk uitmondde in de Tweede Gelderse Oorlog. Brabant stuurde een leger van naar schatting tienduizend man naar het gebied rond Niftrik en Ravenstein. Daar tegenover stond een veel kleiner Gelders leger: driehonderd ruiters, versterkt met vierhonderd haastig bewapende burgers uit Nijmegen.
Wat daarna gebeurde, wordt in de geschiedschrijving beschreven als een van de grootste verrassingen uit de vaderlandse krijgsgeschiedenis. Het kleine Gelderse leger versloeg de veel grotere Brabantse troepenmacht. Naar schatting verdronken er twaalfhonderd Brabanders jammerlijk, sneuvelden er drieduizend, en werden er vijfduizend krijgsgevangen gemaakt. Aan Gelderse kant vielen ongeveer honderd doden.
nl.wikipedia.org/wiki/Tweede_Gelderse_Oorlog · canonvannederland.nl/nl/noord-brabant/grave/niftrik
De cijfers zijn afkomstig uit middeleeuwse kronieken en moeten met de nodige voorzichtigheid gelezen worden: getallen uit die tijd werden vaker gebruikt om een punt te maken dan om precies te tellen. Maar zelfs met een flinke marge blijft de uitkomst opmerkelijk: een numeriek sterk overwicht dat volledig uiteenviel tegen een veel kleinere, vastberaden tegenstander.
De slag markeerde een keerpunt in de strijd om de stad Grave en de wijdere regio, en wordt tegenwoordig nog behandeld in overzichten van de militaire geschiedenis van Nederland. Er zijn zelfs kinderboeken over geschreven, wat laat zien dat het verhaal ook buiten geschiedenisboeken blijft leven.
Dat de slag zowel naar Niftrik als naar Ravenstein wordt vernoemd, zegt iets over hoe dicht de twee plaatsen tegen elkaar aan liggen: het gevecht speelde zich af in het gebied tussen beide dorpen, met de Maas niet ver weg. Voor de gewone inwoners van Niftrik zelf is er in de bronnen weinig te vinden. Het zijn vooral de hertogen, hun legers en de kroniekschrijvers die de geschiedenis hebben vastgelegd, niet de boeren op wier land de veldslag toevallig plaatsvond.
Van die roerige middeleeuwse geschiedenis is in het huidige Niftrik weinig meer te zien: het is een rustig kerkdorp, met een handvol boerderijen en akkers tussen de velden. Wie meer wil weten over het dorp van nu, de ondernemers en de agenda, vindt dat op de eigen pagina van Niftrik.